Για τα διακλαδωτά μονοπάτια
Πέτρος Μπαμπασίκας [Λέκτορας στο πανεπιστήμιο Πάτρας, Αρχιτεκτονικό τμήμα]
(Απόσπασμα)
Η διακλάδωση είναι μια διχοτόμηση, μια επιλογή εναλλακτικών, ή ένα δίλημμα.[1] Υπονοεί μια κατεύθυνση· ένα μονοπάτι με αρχή και τέλος· την πιθανότητα προηγούμενων ή επόμενων διακλαδώσεων. Όπως κι εμείς, η διακλάδωση υπάρχει στον χώρο και, καθώς τη διασχίζουμε, στον χρόνο. Περισσότερο από απλώς μια επιλογή, απαιτεί μια απόφαση, μια ενέργεια χωρίς επιστροφή, η οποία φανερώνεται τη στιγμή που διαλέγουμε ένα μονοπάτι. Αποτελεί συνεπώς ένα σημείο καμπής, μια κρίσιμη στιγμή της ιστορίας, ορατή στο σχέδιό της, ένα πρόβλημα και συνάμα τη λύση του. Τη διακλάδωση την αντιλαμβάνονται εξίσου το κοινό και οι πρωταγωνιστές. Εκεί αμφότεροι συναντιούνται, όπως ακριβώς και ο χρόνος της πραγματικότητας με αυτόν της αφήγησης. Ριζωμένη σε διάφορα μέσα, η διακλάδωση διαρρηγνύει την πραγματικότητα με τη μυθοπλασία.
Ο κήπος με τα διακλαδωτά μονοπάτια του Χόρχε Λουίς Μπόρχες είναι ένα πρωτεϊκό κατασκεύασμα – μια ιστορία που περιέχει πολλαπλά, αλλά όχι απεριόριστα γεγονότα: «μια ατελής, όχι όμως και εσφαλμένη εικόνα του σύμπαντος [όπου] … επιλέγονται ταυτόχρονα όλες οι εναλλακτικές, δημιουργούνται άφθονα μέλλοντα, άφθονοι χρόνοι, που κι αυτοί πληθαίνουν και διακλαδώνονται».[2] Το έργο αυτό είναι συγχρόνως μυθιστόρημα, λαβύρινθος, αλλά και τίποτε από τα δύο· είναι επίσης έπιπλο από φίλντισι, κήπος, καθώς και το διήγημα που αφηγείται όλες τις παραπάνω δυνατότητες. Για να ανοίξει ο αναγνώστης τις άφθονες αλλά πεπερασμένες αφηγήσεις του κήπου χρειάζεται να αναπηδήσει από κεφάλαιο σε κεφάλαιο, ή να περπατήσει τα μονοπάτια του με διαφορετική σειρά.[3] Οι ήρωες του Μπόρχες διαισθάνονται την παρουσία μας καθώς εμείς συναρμολογούμε τη δική τους, με μια αίσθηση ρίγους, όπου «ο υγρός κήπος που έζωνε το σπίτι, ήταν επ’ άπειρον διαποτισμένος με αόρατους ανθρώπους».[4] Μέσα στις παραλλαγές της πλοκής, στην υπόθεση της καταγραφής, στις προσωπικές τροχιές που ενυπάρχουν σε ένα μεγάλο γεγονός, αντιμετωπίζουμε την προκατάληψη των μέσων και της Ιστορίας, που τελικά δεν είναι ούτε γραμμική ούτε πλήρης.[5]
Οι τρεις διαφορετικοί χώροι που παρουσιάζουν τις τρεις πράξεις του «Εργαστηρίου διλημμάτων» του Γιώργου Δρίβα περιέχουν μια σειρά από διακλαδωτά μονοπάτια αντίστοιχα με τις κατασκευές του Μπόρχες. Μια διαδρομή με οθόνες, ένας λαβύρινθος και μια αίθουσα προβολής συναρμολογούν μια ανοιχτή αφήγηση. Περιέχουν θραύσματα σωσμένα από τα ερείπια της ανθρώπινης γνώσης: το πρωτότυπο υλικό από την καταγραφή ενός επιστημονικού πειράματος, ηχογραφήσεις από τα πρακτικά του, και την αναπαράσταση της συνεδρίασης ενός διοικητικού συμβουλίου. Οι ιστορίες τους βασίζονται σε αποσπάσματα των Ικέτιδων του Αισχύλου, από την ελλιπή τετραλογία των «Δαναΐδων», και σκιαγραφούν τη χαμένη, τραγική κατάληξη του αρχαίου δράματος. Η εξιστόρησή τους είναι σαφώς μη γραμμική: περιέχει παράλληλα, πολλαπλά, πεπερασμένα γεγονότα. Η επιστημονική αισθητική και το ύφος παραπέμπουν στο έργο ενός άλλου δεξιοτέχνη των διακλαδώσεων, των κυκλικών αφηγήσεων και του σασπένς, οι λαβύρινθοι του οποίου είναι γεμάτοι με δραματικά, κομψά και απειλητικά τεχνο-φαντάσματα, και τα ψυχρά του πλάνα αποτελούν κλασικές συνθέσεις: του Στάνλεϊ Κιούμπρικ.
Σε αυτήν τη σύνθεση διαδρομής, λαβυρίνθου και προβολής, ο επισκέπτης συχνά συνδέεται και ενίοτε «κατοικεί» τις αποφάσεις των ηρώων. Τα διλήμματά τους γίνονται ορατά στην κάτοψη της εγκατάστασης, όπως ακριβώς σε έναν κήπο, ένα χαλί ή έναν λαβύρινθο. Καταλαμβάνουμε ταυτόχρονα τη θέση των χαρακτήρων και του σεναριογράφου. Κινούμαστε από κεφάλαιο σε κεφάλαιο ανακαλύπτοντας τα κενά της ιστορίας, εναλλάσσοντας τη σκοπιά του επισκέπτη με αυτές του επιστήμονα, του καλλιτέχνη, του βασιλιά ή του συμβουλίου. Η ακολουθία μένει ανολοκλήρωτη, καταλήγοντας σε μια ατέρμονη επανάληψη. Ο τελικός χώρος μάς μεταφέρει από την αφήγηση και τα χαμένα έργα του Αισχύλου στην Ιστορία εν τω γίγνεσθαι. Στους ορατούς κόμβους της, στα βιωμένα προβλήματα και στις μάταιες λύσεις τους, το «Εργαστήριο διλημμάτων» διαπλέκει την πραγματικότητα με τη μυθοπλασία.
To πείραμα είναι σχεδόν έτοιμο.
[1] Οι ορισμοί βασίζονται στο Oxford English Dictionary· βλ. Perla Sasson-Henry, Borges 2.0: From Text to Virtual Worlds, Peter Lang, Νέα Υόρκη 2007, σ. 29.
[2] Χόρχε Λουίς Μπόρχες, «Ο κήπος με τα διακλαδωτά μονοπάτια», Άπαντα τα πεζά [μτφ. Αχιλλέας Κυριακίδης], Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα 2005, σ. 164.
[3] Ο κόσμος του Μπόρχες είναι λόγιος: περιέχει αγαθά τέρατα, αρχετυπικούς χώρους και ευμετάβλητες παραπομπές. Οι ιστορίες του αποτελούν θραύσματα διασωσμένα από τα ανεξιχνίαστα ερείπια της ανθρώπινης γνώσης. Οι ήρωές του κατοικούν σε λαβύρινθους, βιβλιοθήκες, εγκυκλοπαίδειες και ιστορίες-μέσα-σε-ιστορίες. Συχνά χτυπούν την επιφάνεια της πραγματικότητας – και ενίοτε την διαπερνούν.
[4] Μπόρχες, ό.π., σ. 162.
[5] Το διακειμενικό εγχείρημα του Μπόρχες συνεχίζει το αντίστοιχο του Αντόλφο Μπιόι Κασάρες στην Εφεύρεση του Μορέλ, καθώς και του Τζέιμς Τζόις στο δίκτυο των σύνθετων παραπομπών του Οδυσσέα. Η ανατροπή της πραγματικότητας και της γραμμικής αφήγησης συνεχίζεται, είκοσι χρόνια αργότερα, από τον Χούλιο Κορτάσαρ με το Κουτσό, ένα μυθιστόρημα που διαβάζεται με διαφορετικές ακολουθίες κεφαλαίων..
*[πηγή: http://laboratoryofdilemmas.gr/el/texts/]
